Op de boeddhaweg

image

Welkom op de boeddhaweg bij Dhammablogs.nl, een website over een ontdekkingsreis in de grote, wondere wereld van het boeddhisme, een van de grote religies en wijsheidstradities uit de wereldgeschiedenis.

Boeddhaweg is een concept dat zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld, maar dat in historische zin nauw verbonden blijft met de oorspronkelijke verwoording van het Achtvoudig Pad, toegeschreven aan broeder Gautama, alias Shakyamuni Boeddha of ook wel gewoon ‘de Boeddha’. Over het antwoord op de vraag in hoeverre de historisch-tekstuele traditie omtrent Gautama aanknopingspunten bevat voor navolging van de Boeddha, wordt binnen de boeddhistische familie echter verschillend gedacht.

Studie en beoefening
“Boeddha kan nooit worden gekend als object maar alleen als een staat van Zelf-Ontwaken, als Ontwaken ontwaakt tot Zichzelf,” zo vat de Japanse filosoof en zenvernieuwer Hisamatsu Shin’ichi (1889-1980) een kerninzicht van Zen samen.

Hisamatsu Shin’ichi (1889-1980)

Zen is een van oorsprong Chinees boeddhistische school van zo’n duizend jaar later dan het optreden van Gautama Boeddha in India. De boeddhaweg van Zen kent dan ook een andere insteek dan die van de historisch-tekstuele traditie van het oorspronkelijke boeddhisme. Dit betekent niet dat er tussen beide noodzakelijkerwijze een onoverbrugbare kloof bestaat, maar omgekeerd is evenmin gezegd dat de overeenkomsten groter zijn dan de verschillen. De ware aard van de relatie tussen oorspronkelijk en westers boeddhisme of boeddhistisch modernisme is voor mensen met een open geest een van de grote, open vragen over de historische ontwikkeling van ‘het’ boeddhisme.

Mijn blogartikelen documenteren het spoor van (zelf)studie en beoefening dat ik heb gevolgd en volg sinds ik mijn eerste onvaste schreden zette op het gebied van Zen & Boeddhisme. Ik onderzoek zowel het een (Zen in al zijn historische gedaanten) als het ander (het oorspronkelijke Boeddhisme en zijn contemporaine nazaten). Mijn studie is geen studie om de studie, maar studie in dienst van de beoefening, zoals in het boeddhisme gebruikelijk is. Maar soms, wanneer ik mijn artikelen teruglees, dan zie ik dat deze ondanks studie en beoefening niet zelden een spoor blijven etaleren van mijn onwetendheid.

Thuisloos thuis
Mijn wijze van beoefening is meegegroeid met de tijd. Mijn spirituele ‘thuisloze thuis’ ligt uiteindelijk binnen het zenboeddhisme, in het bijzonder bij dat van mijn sangha van het Zen Centrum Amsterdam en mijn leraar Nico Tydeman. In de sangha gaat een deugdelijke zentraining hand in hand met een open geest voor de wereld en voor complementaire vormen van beoefening. Dit in de wetenschap dat de inspiratie van Zen in de tegenwoordige tijd een aangepaste vertolking behoeft om relevant te blijven.

Inquire within

Ik voel bovendien een duidelijke affiniteit met Hisamatsu (hierboven al genoemd), die het Japanse Zen na de Tweede Wereldoorlog ingrijpend aanpaste voor een nieuwe tijd. Ook met de Chinese boeddhist Sheng-yen (1930-2009), een van de leraren die de traditie van Chan (Zen) naar de Verenigde Staten en Europa bracht, voel ik mij verbonden.

In het Japanse Zen is Eihei Dogen (1200-1253) een grote figuur. Met Hisamatsu en Sheng-yen volg ik het spoor van Zen en Boeddhisme echter terug naar China, het geboorteland van Chan, naar legendarische, mogelijk deels mythologische figuren als Bodhidharma en Linji. Hun werken en denken worden vaak beschreven in teksten van volgelingen, omwille van de autoriteit toegeschreven aan hun ilustere voorbeeldleraren. Dit is in de geschiedenis van het zenboeddhisme een terugkerend patroon.

Andere inspiratiebronnen
Twee andere van mijn inspiratiebronnen moeten worden genoemd. Enerzijds Shinran Shonin, de reine-landboeddhist uit het Japan van de dertiende eeuw, die mij een grootse, grootse schok heeft gegeven met zijn existentiële herbezinning op de grondslagen van Mahayana en het onvermogen van (de meeste) mensen om de boeddhaweg op eigen kracht af te leggen. Reine-landboeddhisme is vanouds volks en laagdrempelig; het is vaak gecombineerd met Zen in een gemengde praktijk waarin ik mij goed kan vinden. Begrippen als ‘shinjin’ (diep toevertrouwen) en ‘bombu’ (de mens met al zijn beperkingen) hebben zich genesteld in mijn ervaringshorizon. De nembutsu (‘namu-amida-butsu’) heeft zich voor mij ontwikkeld tot een meditatieve mantra en een levenseigen koan.

Anderzijds zou ik nergens zijn zonder het levende voorbeeld en het rijke, veelzijdige oeuvre van Thich Nhat Hanh, de Frans-Vietnamese zenboeddhist. Hij vertolkt een brede, inclusieve visie, die bouwt op de hele tekstuele traditie sinds het optreden van Gautama Boeddha. Hoewel hij vooral bekendheid geniet om zijn praktische benadering van mindfulness, verantwoordt hij in zijn oeuvre ook uitgebreid de filosofische fundamenten die als zijn boeddhistische vertrekpunten dienen. Tot slot betrekt Thich Nhat Hanh niet-boeddhistische filosofie en religie in zijn visie, in een poging bruggen te slaan en respectvolle wederzijdse dialoog te stimuleren.

Boeddhistisch modernisme
Hisamatsu, Sheng-yen, Thich Nhat Hanh en ook de voorzaten van mijn eigen zencentrum worden door sommigen gerekend tot boeddhistisch modernisme, waarvan de wortels teruggaan tot het midden van de negentiende eeuw. Boeddhistisch modernisme ontdoet het traditionele Aziatische boeddhisme van zijn ‘mythologische’ elementen (zoals karma en wedergeboorte); het herinterpreteert en vereenvoudigt de boeddha-dhamma ook voor een westers lekenpubliek. Voor meer informatie verwijs ik graag naar de overzichtspagina over boeddhistisch modernisme op deze website.

Ik wil er geen geheim van maken dat ik worstel met dit thema, omdat het naar het hart leidt van de vraag of onze boeddhistische beoefening zich op een solide basis bevindt, of deze enig verschil maakt in de wereld of beperkt blijft tot het uitleven van onze persoonlijke dromen. Een van de grootste uitdagingen is met antwoorden tot komen op deze ongemakkelijke vragen. Ieders boeddhaweg is een persoonlijke kronkelweg. Mijn omzwervingen verlopen nooit zonder omwegen langs vragen als “wat is voldoende gefundeerd boeddhisme?”, “hoeveel traditioneel is nodig in verhouding tot nieuw?” en “wat moet ik aan met de tegenspraken en ongerijmdheden die ik in alle boeddhisme’ aantref?”.

Gelukkig worden ondertussen brokstukken aan mijn begrip van de boeddhistische leer en van anders georiënteerde vormen van meditatieve beoefening bijgedragen door de sutra’s uit de Pali Canon (de teksten een van de scholen van het vroege boeddhisme) en de exegese hiervan door Bhikkhu Bodhi en Thanissaro Bhikkhu, eigentijdse theravadaleraren die de oude tradities proberen te volgen en mij even lief zijn als Shinran, Hisamatsu, Sheng-yen en Thich Nhat Hanh. Een voor mij acceptabel antwoord op de vragen die de praktijk van ons moderne, westerse boeddhisme oproept, heb ik nog niet gevonden.

Dit zijn misschien wel de diepste vragen van allemaal, die Zen en Boeddhisme overstijgen: “hoeveel wijsheid is bereikbaar voor gewone mensen?”, “hoe precies kun je je die wijsheid eigen maken?” en “hoe belichaam je deze in de omgang met anderen?”

Wat ik nu, in dit stadium van mijn ontwikkeling in mijn hart in ieder geval altijd met me meedraag, zijn drie dingen: de tekst van de Hartsutra, die van de Diamantsutra en de nembutsu. De grenzen die sommige mensen trekken tussen verschillende boeddhistische stromingen, steek ik fluitend over, in het belang van vrijmoedig onderzoek naar experimentele beoefening; ik ben niet iemand die zich laat insnoeren door beperkende doctrinaire lijntjes. Ik voel me in staat tot zulke omzwervingen door de open geest van Zen, mijn houvastloze thuis waarin ik – wat er ook gebeurt – altijd verblijf.

Wat ik noem aan inspiratiebronnen zijn gestalten van mijn reis die mij zijn bijgebleven en bronnen waarbij ik steeds weer opnieuw te rade kan gaan voor spirituele voeding. Als onafhankelijke geest neem ik niemands teksten voetstoots aan.

Dansen in het duister
Deze website staat dan ook vooreerst in het teken van ‘dansen in het duister’, van zoeken en tasten naar ervaringen die in laatste instantie vaak woordeloos het beste tot hun recht komen. En voor zover ik hier antwoorden probeer te formuleren, zijn deze hooguit gedeeltelijk, onvolkomen en veranderlijk. De kern van Zen is immers leven zonder enig tastbaar houvast.

In deze geest schrijf ik op mijn blog over praktische vragen zoals verschillende vormen van meditatie, maar ook over filosofie en religie, en de relatie van spiritualiteit met maatschappij, politiek en sociaal handelen.

Behalve in mijn artikelen vind je ook informatie en leessuggesties op het gebied van boeddhisme onder het kopje ‘Bronnen en literatuur‘. Hier staan o.a. teksten en verwijzingen naar inspiratiebronnen die ik hierboven heb genoemd.

Hopelijk kan de hier geboden informatie lezers met een belangstelling voor Zen en Boeddhisme tot inspiratie strekken bij hun studie en beoefening. Iedere impressie, hoe vluchtig ook, laat een spoor na. Of, wanneer en hoe een zaadje wortel schiet, dat weet niemand. De spirituele ontwikkeling van mensen weeft zich uit vele losse draadjes die van her en der komen aanwaaien.

— Taigu